Şevki Koca
Reni (Durbâlî) ve İskeçe (Khoutceh)
Hasib Baba Bektaşi Dergâhları
Muhterem okurlarım bu yazımızda Yunanistan’da mûkim ecdâd yâdigârı Bektaşi dergâhlarına ilişkin naçizane bilgiler aktarmak arzusundayım. Bu tekyeler Reni ve İskeçe isimleriyle mâruf asitaneler olup bunların dışında önemli bir dergâh da, Cem Dergisi'nin 113’üncü sayısında malumat verdiğimiz Katarin (Angelista) hanikâh’ı ve Dimetoka’daki Seyyid Ali Sultan (Kızıldeli) Dergâhı'dır.
Renî (Durbâli) Dergâhı
Dergâhlarımızdan Reni Tekyesi ismiyle tanınmış olan mekânın Bektaşi argümanlarındaki ismi Durbali Sultan Dergâhı'dır. Durbali Sultan, Horasan kökenli Seyf-i meşreb Bektaşi azizlerinden olup, Dimetkolı Seyyid Ali Sultan’ın çağdaşlarındandır. Seyyid Ali Sultan H. 804 (M. 1390) yılında Hakk’a yürümüştür. Orhan Gazi’nin hükümdarlığı esnasında Rumeli’ye yapılan (H. 738-M.1337) tarihli seferde, Durbali Sultan'ın da olduğu rivayet edilmektedir. Durbali Baba, Seyyid Ali Sultan tarafından icazet verilerek Mora yarımadası sınırları dışında bir dergâh açmakla görevlendirilir. (Ancak teknik olarak elimizde bulunan bilgiler bu dergâhın kuruluş yılını H. 869-M.1480 tarihinden başlatmaktadır.) Çevre de yaşayan Arnavut kökenli Bektaşi müntesipleri dergâha Torbalı Baba Tekyesi ismi vererek “Tegjae Madh” (Büyük Tekye) sıfatıyla anarlar. Dergâh Mora yarımadasının kuzeyinde, Teselya bölgesinin Pharsala kentindedir. Tepedelenli Mehmed Ali Paşa’nın M.1790-1822 yılları arasındaki Epirus Valiliği döneminde büyük ölçekli himâye görmüştür. 1882 yılından sonra Teselya’nın Yunanlılar tarafından ilhakı üzerine dergâh bu tarihten itibaren Osmanlı sınırları dışında kalmıştır. Durbali Baba rivayetlerde; Osmanlı ordusunun Mora yarımadasını fethi esnasında, yerden bir avuç kum alır ve Meriç nehrine atar ve böylece kuruyan Meriç nehri üzerinden Yeniçerileri geçirmesi kerametiyle zikredilir. Yine rivayetlere göre, Selanik de; “Üçler çeşmesi” yöresi ve Yenice Karasu’da “Kırklar tekyesi” isimleri adı altında dergâhlar uyandırır. Yine müritlerinden Şahin Baba’yı “Temple” vadisi olan yöreye göndererek “Köpekli” (Kepekli) köyü yakınlarında bir dergâh açtırır. Durbali Baba Dergâhının son postnişinlerden Muharrem Mahzûni Baba erenler, aşağıda arzedeceğim bir nefeslerinde bu rivayetlere yer vermektedir.
Hü Dost
Horasan şehrinden geliyor Veli
Rûm’a kadem bastı Şah’ım Durbali
Derya’ya bend’edüp nûr-u ezeli
Bir avuç kum ile Şah’ım Durbali
Üçler çeşmesinde dergâh eyledi
Kırklar dergâhında er’ler peyledi
Şahin Babam köperli’ye meyledi
Dürlü kerametle Şah’ım Durbali
Yedi dağ üstüne hazer indiren
Dembedem daima mû’ciz gösteren
Meş’e palamudundan kiraz verdiren
Kanûn-u Sâni’de Şah’ım Durbali
Ey Mahzuni terk’ol uyma cihana
Fani kulun üç günlük safasına
İmam-ı zaman’ın yüz sür babına
Günahkârım affet, Şah’ım Durbali
Tanınmış müverrik ve gezgin Hasluck “Bektaşiliğin Coğrafi Dağılımı” isimli çalışmasında bu dergâha İsevilerin Aya Yorgi ve Aya Dimitri isimli Ortodoks azizlerinin ismini atfederek, ziyarette bulunduklarını zikreder. Ayrıca kaynağını belirtmeksizin (1888) yılında 54 dervişin olduğunu kaydeder. Yine M. 1914 yılında yaptığı tesbitlere göre dergâhın postnişini ile bizzat görüştüğünü ve Durbali Sultan ile Cafer ve Mustafa Babalara ait türbelerin ziyaret mekânları olduğundan söz eder. Ayrıca dergâh hazeresinde birçok gazinin medfün olduğundan bahseder. Dergâh; 2. Mahmud dönemi yapılan Bektaşi katliamı esnasında Nakşibendi kökenli Bektaşi babalarının postnişinlik yapmaları nedeniyle 1826-1840 yıllarını hasarsız atlatmıştır. Dergâhın, kuruluşundan çağımıza kadar olan postnişin lahikası, A.B.D. Detroit Tekyesi postnişini Recep Ferdi Baba tarafından açıklanmış olup bilinen rivayetlerin aksine Durbali Babayı (M. 1480-M. 1522) yılları arasına yerleştirmektedir.
Durbali Dergâhı Postnişinleri:
Durbali Baba.................................. Vefat M.1522
Bağdatlı Musa Baba ...................... Vefat M.1553
Horasanlı Şahin Baba .................... Vefat M.1581
Halepli Cafer Baba ........................ Vefat M.1596
Hacı Ali Baba (Mısırlı) .................. Vefat M.1604
İskenderunlu Tayyar Baba.............. Vefat M.1627
Bağdatlı Kasım Baba...................... Vefat M.1643
Kerbelalı Emin baba...................... Vefat M.1655
Lahorlu Mustafa Baba.................... Vefat M.1660
Basralı Zeynel Abidin Baba........... Vefat M.1663
Kırşehirli Yahya Hadi Baba........... Vefat M.1680
Şemseddin Ali Baba (Bosnalı) ...... Vefat M.1694
Bağdatlı Seyyid Maksûd Baba........Vefat M.1713
Bağdatlı Salih Ali Baba.................. Vefat M.1725
Basralı Mahsur Baba...................... Vefat M.1736
Erzurumlu Edhem Naki Baba......... Vefat M.1744
Bağdatlı Selim Baba....................... Vefat M.1753
Tiranlı Hüseyin Baba.................... Vefat M.1779
Gega Hasan Baba.......................... Vefat M.1794
Debreli Hasan Baba...................... Vefat M.1794 (Altı ay)
Gega Ahmed Baba........................ Vefat M.1802
İpekli Mehmed Baba.................... Vefat M.1809
Gega Mahmûd Baba..................... Vefat M.1811
Jirokastrolu Cemali Baba.............. Vefat M.1815
Koniçalı Cemal Baba.................... Vefat M.1819
Gega Hüseyin Baba....................... Vefat M.1845
Ergirili Muharrem Mahzûni Baba...Vefat M.1867
Ahçı Baba (Konyalı) ..................... Vefat M.1869
Piremetili Bayram Baba................. Vefat M.1904
Koplaralı Nazif Baba...................... Vefat M.1905
Bubzili Tahir Baba.......................... Vefat M.1919
Beratlı Kazım Baba......................... Vefat M.1942
Skrparlı Seyyid Said Seyfi Baba..... Vefat M.1961-62
Dergâhın son postnişini Said Seyfi Baba erenler, Salih Niyazi Dedebaba’dan halifelik icazeti de almış olan bir zât-ı kirâmdır. Kabri dergâh hazeresindedir. Öte yandan yakınlarında bulunan Katerin Dergâhı'nın 1961 yılında Hakk’a yürüyen son postnişini halife Veli Marendi Baba ise vasiyeti gereği bu dergâha defnolmuştur. Durbali Baba Dergâhı'ndan çok önemli Bektaşi şairleri çıkmıştır. Daha önce bir nefesini zikrettiğimiz Jirokastrolu (Ergirili) Muharrem Mahzuni Baba aslen, Mora-Yenişehirli olmasına rağmen Ergiri’li bilinir olup aruz ve serbest vezin ile birçok nefes yazmıştır. Kendisi Leskovikli Abidin Baba’nın mürşidi olup, el yazma divanı halen Jirokastro Asım Baba (zall) dergâhında mahfuz’dur. Öte yandan yine tanınmış şairlerden Ali Resmi Girid’i Baba bu dergâhta yetişmiş olup, buradan Girid-Kandiye’sinde olan Horasanlı Ali Baba dergâhına postnişin olarak atanmıştır.
Durbali Sultan dergâhına postnişinlik yapan otuzüç Bektaşi Babasının tümü de mücerred (kutsal bekâr) olup, bu dergâh tarihi boyunca evladiye olarak değil erbabiye bir seyir göstermiştir. Dergâhın son postnişini Seyfi Babanın 1962 yılında Hakk’a yürümesinden bu yana postnişinsiz kalan bu dergâh elân metrûk fakat korunaklı durumdadır.
İskeçe (Khoutech) Dergâhı
Değerli okurlarım, özellikle Avrupa’da mukim Bektaşi dergâhlarının hakkında özet bilgiler aktardığımız bu dönemimizde bilhassa halen Batı-Trakya’da yaşamakta olan ihvan-ı Bektaşiyanın serzenişine muhatap kılındık. Bu yazımızda hem onlara bir ölçüde tercüman olabilmek hem de ismi oldukça karıştırılan İskeçe Dergâhı'na ilişkin somut bilgiler arzetmek istedik. Dergâhın kuruluş rivayetleri içinde verilen tarih H. 830 (M. 1414) olarak geçmektedir. Dergahı "Kasım Baba", isimli bir zat’ın kurduğu söylenmektedir. Müverrihler gerek yeterli coğrafik tesbitten yoksun olmaları ve gerekse halk dilindeki değişik lisan varyantlarına binaen, asıl ismi İskeçe olan tekyenin Kuş, Kuç, Khoutech yazılışlarından dolayı ayrı birer dergâh zannetmişlerdir. Dergâh Makedonya-Epirus deltasında Görice-Kesriye güzergâhındadır. Dergâhın 1826 yılında büyük bir tahribat gördüğü bilinmektedir. Dergâhın metrûk dönemi olan 1887 yılına değin postnişini Hafız Kemâli Baba’dır. Hafız Baba’nın Hakk’a yürümesi sonrasında dergâha Limnili İbrahim Baba postnişin olarak nasbedilmiştir. Oldukça yıpranık durumda olan dergâhın haline üzülen İbrahim Baba dönemin kutbu Mehmed Ali Hilmi dedebaba’dan dergâhın yeniden onarımı amacıyla yardım ister. Mehmed Ali Hilmi Dedebaba bu iş için, aslen Moralı olan, İstanbul Sütlüce’si Cafer Abâd Dergâhı postnişini Hacı Hasip Baba’yı görevlendirir.
Dergâh H. 1303 (M. 1885) yılında baştan aşağı yenilenir. Mehmed Ali Hilmi Dedebaba’nın bu onarım dolayısıyla yazmış olduğu dörtlük kitabe haline getirilerek dergâh girişine asılır ve bu kitabe halen yerinde durmaktadır. Bu dörtlük şu şekildedir.
Hü Dost
İdüp bezl-i himem Hacı Hasip Baba Kerim-i mûtâd
Müceddid eyledi bu İskeçe dergâhını bünyad
Hem İbrahim Baba’dır tâ bu rütbeye bais-i âbâd
Bin üçyüz üç’de çerağın avn-i Hak ile itdiler ikâd
Yukarıdaki kitabede Hasip Baba ve İbrahim Baba’nın dergâhın onarımına olan katkıları övülmektedir son postnişinlerden İbrahim Baba 1922 yılında Hakk’a yürümüş olup, dergâh hazeresinde medfündur. Öte yandan Hacı Hasip Baba yaklaşık doksan yaşlarında burada Hakk’a yürür ve İskeçe dergâhına defnedilir. Dedebaba tarafından yazılmış olup, bugün dahi rahatlıkla okunmaktadır. Hasip Baba H. 1304-M. 1886 yılında vefat etmiştir. Kabir kitabesi şu şekildedir.
Hü Dost
Hacı Hasip Baba kim bu dergâh-ı irşad’da
Mürşid-i agah’idi sırr-ı sülûk’a aşina
Pir-i erkan-ı tariyk-i nazenin’den yad tutup
Hac-ı Bektaş-ı Veli’yi eylemişti Pişuva
Lücce-i Tevhid’e gark olmuştu zikr-i Hak’ile
Eylemezdi sohbet-i efsane-i çün-ü çerağ
Vakiat-ı Kerbela’yı yad’idüp leyl-ü nehâr
Ah-ı matem’le hemişe eyler idi huy-u hay
Himmet-i Pir’ile say’etti muvaffak oldu hem
Yaptı bir derâh olup ihyay-ı bu cay-ı dil küşa
Âlem-i Ukba’ya seyyah oldu seyran itmeğe
Şafî-i mahşer’de olsun Hamse-i Al-i Aba
Cevher-i hüzn’ile Hilmi söyledim tarihini;
Ravza-i cennet ola yarab Hasib Baba’ya cây
(H. 1304-M. 1886)
İskeçe Bektaşi Dergâhı maalesef bugün için metrûk haldedir. Dergâh hazeresindeki kabir ve mümülüsler bakımsız durumdadır. Yıkık durumundaki meydanevinde orijinal bir “Taht-ı Muhammedi” (minber) ve yine bakımsız Teberler mahfuzdur. Bu dergâha en son olarak Tekirdağlı Mustafa Mahfi Baba atanmış ise de 1924 yılında Yunan hükümetince dergâhtan çıkarılmıştır. Mustafa Mahfi Baba H. 1324 (M. 1906) tarihinde Tekirdağ’da Hakk’a yürümüştür.
Muhterem okurlarım sizlere tarihe tanıklık eden iki dergâhtan bilgiler arzetmeye çalıştım, sehvi kusur ve hatalarımızı berrak niyetimize sayınız.
Gerçeğe Hüü.
Renî Dergâhı Hakkında Notlar:
1. Durbali Sultan’ın Halifeleri arasında adı geçen Şahin Baba’nın Temple Vadisi civarında, köpekli köyü civarında uyandırdığı dergâh, halk arasında Ferecik / Sıraca (Sarrac Ali) Tekyesi olarak bilinir.
2. Yine metinde Durbali Sultan tarafından uyandırıldığı belirtilen Kırklar Tekyesi, Vardar Yenice’sinin Karasu kasabası yolu üzerindedir.
3. Durbali Dergâhı'nın son dönem postnişinlerinden, Muharrem Mahzuni (V. M. 1867) ünlü mutasavvıf ve şair Leskovikli Zeynel Abidin Baba'nın (V. R. 1325) mürşididir. Leskovikli Bektaşi Dergâhı'nda postnişinlik yapması nedeniyle Leskovikli bilinir. H. 1293 yılında M. Ali Perişan Dedebaba’dan halifelik icazeti almış mücerred babalardandır. Ünlü şair Edip Harabi Baba tarafından, Leskovik Dergâhı ziyaretlerinde yazılmış olan kabir kitabesi aşağıdaki gibidir. Tespit olunması açısından arz’ediyorum.
Hü Dost
Bânî-i dergâh-ı Âli Zeynel Abidin Baba
Mahz-ı bir lütfû celî-i Hazret-i Allah idi
Hak anı irşâde me’mûr eylemiştir bî-güman
Vâkıf-ı remz-i hafaya-yı kelamullâh idi
Hem halife hem de bir merd-i mücerred pâk idi
Şüphesiz kim kenz-i esrâr-ı Resulullâh idi
Zatına ilm-ü Ledün üstadı dense çok değil
Vasıl-ı sırr-ı Ali hem sırr-ı Bismillah idi
Men aref hem nokta-i bâ sırrına mazhar’olup
Öyle iman eyleriz kim sırr-ı sırrullah idi
Sal-i rûmi’den Harabi yazdı tarih-i güher
Kendisi Kuran-ı natık nutk-u nutkullâh idi
Çıktı kırklar Pir Balım Sultan gelip tarihine
Zeynel Abidin Baba bir ârif-i billâh idi.
R. 1325
Şahkulu Sultan Dergâhı postnişlerinden Filibeli Hacı Mehmed Yesari Baba, Mehmed Ali Hilmi Dedebaba tarafından Reni (Durbali) dergâhına postnişin olarak nasbedilmişse de yolculuk sırasında Hakk’a yürümüş (Galos’ta) ve (5 Muharrem 1325-18 Şubat 1907) yılında, Reni dergâhına defnolunmuştur.
İskeçe Dergâhı Hakkında Notlar:
1. İskeçe (Kuş-Kuç) Dergâhı'na yöre halkı Hasip Baba Tekyesi demektedir. Metin de belirttiğimiz gibi bu dergâhın onarımını yapmış ve yine bu dergâhta Hakk’a yürümüştür. Hacı Hasip Baba 1870 yılında İstanbul Sütlüce Caferâbad Dergâhı postnişinliğine nasbedilmiştir. Hacı Hasip Baba, İstanbul Karaağaç (Teberli Baba) Dergâhının son postnişinlerinden Hüseyin Zeki Baba’nın dedesidir. Hüseyin Zeki Baba, Atatürk’ün silah arkadaşı Samih Lütfi Bey’in mürşididir.
2. İskeçe Dergâhı'nın 1887’deki postnişini olan Hafız Kemâli Baba, aslen Kastoryalı (Kesriye)’dır.
3. İskeçe (Kuç) Tekyesi, Batı-Trakya sınırları kapsamında olup Gümülcine’ye çok yakındır. Yenice, Karasu yolunda olup, Bulgaristan’ın tam güney sınırları mıntıkasına düşmektedir.
4. İskeçe Dergâhı'nın son postnişinlerinden İbrahim Baba (vefat 1922) aslen Limnili olup, Mehmed Ali Hilmi Dedebaba’da mücerred dervişlik erkanı üzere babalık icazeti almıştır.
Kaynakça:
V.Hasluk: Bektaşiliğin Coğrafi Dağılımı. Turgut Koca çevirisi
Baba Rexhebi: Mıstıcızma Islame Dhe Bektashızme. Waldon Press 1970 / A.B.D.
N. Greese 28. IV-Leake (Hasluck’dan aktarma)
Bektaşi Zaviyeleri. Başbakanlık Arşivi Gnl. Md. H. 1423’e ait, 9771 ve 1243 nolu evrak.
Vie D’ali Pacha-Bequcamp-Holland Travers (mahfûz)
Turgut Koca Baba: Bektaşi Nefesleri ve Şairleri. İstanbul: Maarif Kitapları 1990.
Ahmed Sırrı Baba: El-Risale Al-Ahmediye Fi-Tarikatı Bektaşiyye. Caıro: Abduh Enver Matbaası 1959.
Şevki Koca-Dursun Gümüşoğlu: Divan-ı Edip Harabi. (Henüz basılmamış tam tekmil Edip Harabi Divanı.)
Filibeli Abidin Mehdi Baba: Mehmed Ali Hilmi Dedebaba Divanı. İstanbul H. 1327- / Yazma
İsmail Hakkı Uzunçarşılı: Kitabeler. İstanbul 1929
Turgut Koca Baba’dan veraset bilgiler ve cönkler.
